Struikelstenen in Driebergen-Rijsenburg

Een werkgroep onderzocht welke inwoners in aanmerking komen voor een herdenking met een Struikelsteen. De eerste inventarisatie is afgerond en de eerste serie struikelstenen is gelegd.

Struikelstenen herinneren ons aan inwoners of onderduikers die slachtoffer zijn geworden van het nationaalsocialisme. We zullen hen niet vergeten. Deze stenen worden geplaatst in de directe nabijheid van het huis waarin het slachtoffer het laatst (vrijwillig) verbleef. Op deze pagina staan de struikelstenen in Driebergen-Rijsenburg.

Arnhemsebovenweg 40 (De Viersprong)

We staan hier voor het voormalige kindertehuis De Viersprong. Dit kindertehuis is in de dertigerjaren gesticht door de verpleegsters Susanna (Suus) Dermout en Wilhelmina (Mien) Deenik. Dit tehuis was bestemd voor de zogenaamde bleekneusjes uit de grote stad. Maar in de oorlog kwamen er via netwerken van pleegzorg en dergelijke Joodse kinderen, waarvoor onderdak gezocht werd.

Dat ouders hiervoor kozen kon allerlei oorzaken hebben en vrijwel iedere ouder van deze kinderen zaten elders in Nederland in onderduik. In dit kindertehuis zaten Joodse en niet-Joodse kinderen die in de eerste jaren gewoon naar school gingen. De Joodse kinderen kregen papieren (geen persoonsbewijs want ze waren jonger dan 15) waardoor ze voor ‘halfjoods’ doorgingen en dat bood ze bewegingsvrijheid. Ongeveer 30 kinderen hebben gewoond in dit grote huis: 12 kamers en 2 badkamers. De twee verpleegsters waren streng; ‘s nachts naar de wc gaan mocht bijvoorbeeld niet.

Het lijkt erop dat de moeilijkheden eind ‘43 toenamen. Naar school gaan ging niet meer. En de zusters zeiden altijd dat ze uit de buurt van de ramen moesten blijven (om dus niet zichtbaar te zijn voor mensen van buiten). Het moet een stressvol bestaan zijn geweest.

Op 6 januari 1944 ging het mis. Zeer waarschijnlijk is een verrader te weten gekomen dat er joodse kinderen verbleven en heeft de SD getipt. Er werd geld gegeven voor verraad en dat kon wel oplopen tot 40 gulden per jood (nu 330 euro!).

Een overvalwagen met de Duitse Sicherheitsdienst kwam, met 4 Nederlandse SD-ers, waaronder één die later de doodstraf gekregen heeft. De kinderen werden ondervraagd om bijvoorbeeld hun echte namen te weten te komen. En toen moesten alle 15 Joodse kinderen mee. 

Hoe ze naar Amsterdam (Politiebureau) zijn gebracht, daarover verschillen de bronnen. Een getuige vertelt dat ze in een vrachtwagen zijn gegooid.

Wel staat vast dat ze uit Amsterdam naar kamp Westerbork vertrokken zijn. Een bron vertelt dat een verzetgroep overwogen heeft kinderen te bevrijden. Personen uit de groep kenden enkele kinderen omdat die ze bij De Viersprong geplaatst hadden. Er is nog naar Station Amsterdam gegaan, maar ze kwamen te laat. De trein was al vertrokken naar Westerbork. Deze 15 kinderen zijn allemaal, na een dagenlange reis vol ontberingen, vermoord in Auschwitz. Behalve Elvira, want die is in Westerbork bezweken aan TBC.

Het is vreemd, maar de dames Dermout en Deenik werden niet door de Duitsers gestraft voor hun jodenhulp. En zijn ook niet gearresteerd of in ieder geval waren ze de dag erna alweer hier. Mogelijk moesten de verpleegsters hier zijn om voor de paar achtergebleven niet-joodse kinderen te zorgen. Ook kan meespelen dat er een goed contact was tussen Suus Dermout en de NSB-burgemeester W.M. Tonnon (geen fanatieke nazi). Dat zou geholpen hebben om aan het nodige extra voedsel komen. Ofschoon de ouders meer dan 100 gulden per kind per maand moesten betalen (nu ongeveer 850 euro!)

Opvallend is ook dat deze wegvoering relatief laat in de oorlog plaatsvond, want januari 44 was één van de laatste transporten van Amsterdam naar Westerbork. (Na een laatste grote razzia in Amsterdam op 29 september 1943 verklaarden de Duitsers Nederland 'Judenrein').

Het zal voor ouders heel moeilijk geweest zijn om kinderen achter te laten in een ander deel van het land. Er zijn een aantal ouderparen die zelf wel de oorlog overleefden. Het is voorgekomen dat pas in 1946 bleek dat hun kinderen vermoord waren.

We onthullen vandaag 14 stenen in plaats van 15. Eén van de kinderen heeft namelijk al een struikelsteen in Haarlem.

Namen en leeftijden kinderen De Viersprong

  • Elvire Baum, 5 jaar
  • Georges Baum, 9 jaar
  • Frieda Marianne van den Bergh, 4 jaar
  • Rosemarie Ida van den Bergh, 7 jaar
  • Paul Igor François Lewin, 8 jaar
  • Bernhard Chaim Waagenaar, 7 jaar
  • Joseph Barent Waagenaar, 9 jaar
  • Edit Wallig, 8 jaar
  • Hans Wallig, 1 jaar
  • Meriam Wallig, 10 jaar
  • Hadassa Wijzenbeek, 10 jaar
  • Sophie Wijzenbeek, 10 jaar
  • Levie Israël de Winter, 7 jaar
  • Keetje van Zanten, 13 jaar

Buntlaan 27 (voor 1951 Buntlaan 9)

Hier woonde

  • Eliazar van Leeuwen
  • Geboren 1911
  • Gedeporteerd 1943 uit Westerbork
  • Vermoord 30 november 1943 Lublin
  • Simon Daaf van Leeuwen
  • Geboren 2 september 1941
  • Gedeporteerd 1943 uit Westerbork
  • Vermoord 5 maart 1943 Sobibor
  • Berta van Leeuwen-de Vries
  • Geboren 1912
  • Gedeporteerd 1943 uit Westerbork
  • Vermoord 5 maart 1943 Sobibor

Op Buntlaan 27 (voor 1951 nr 9) woonde de familie Van Leeuwen, een jong gezin. Het bestond uit:
Eliazar van Leeuwen die geboren is op 20 november 1911 in Rotterdam (zoon van Simon van Leeuwen en Marianna van der Stam).

Eliazar is overleden op 30 november 1943 in Lublin, 32 jaar oud. Hij was handelsvertegenwoordiger van beroep. Eliazar trouwde, 26 jaar oud, op 26 oktober 1938 in Rotterdam met Berta de Vries, eveneens 26 jaar oud. Berta is geboren op 13 februari 1912 in Tiel (dochter van David de Vries en Duifje Stibbe). Ze werkte op de markt als verkoopster.

Berta is overleden op 5 maart 1943 in Sobibor, 31 jaar oud.

Zoontje Simon Daaf , geboren op 2 september 1941. Hij is omgebracht, samen met zijn moeder, op 5-maart 1943 in Sobibor, 1 jaar oud.

Dit Driebergse gezin heeft geprobeerd te ontkomen aan vervolging door te vluchten. Helaas zijn ze toch gepakt en via Kamp Vught weggevoerd om vermoord te worden.

Eliazar heeft waarschijnlijk nog een poos gewerkt (zomer van 1943) en in het najaar ter dood gebracht in kamp Lublin/ Majdanek. Dat lag in de buurt van Sobibor en vanuit Sobibor werden jonge mannen voor dwangarbeid overgebracht naar Lublin. Ongeveer 6000 Nederlandse joden hebben daar dwangarbeid verricht.

De onthulling van de 3 struikelstenen voor Buntlaan 27 is gedaan door Jos van Klaveren die een familieband heeft met de familie Van Leeuwen.

Buntlaan 30

Hier woonde

  • Helene Weisselberger-Wilhartitz
  • Geboren 1880
  • Gedeporteerd 1942 uit Westerbork
  • Vermoord 5 oktober 1942

Er is een brief met datum 1 juli 1941 van toenmalig burgemeester met namen en adressen van joden. (slechts een lokale site gaf Loolaan 18 aan maar daarover was geen enkel steunbewijs te vinden).

Helene Wilhartitz is op 21 juni 1880 geboren in Wenen. Januari 1904 trouwt ze met Jacob Weisselberger. Hij is geboren op 10 december 1870 in Ukraine. Ze krijgen samen 5 kinderen. Op 7 augustus 1914 overlijdt Jacob in Wenen.
Helene komt met haar zoon Hans in Driebergen terecht. Hans is 13 februari 1942 te Driebergen getrouwd.

Helene is gedwongen af te reizen naar Amsterdam om intrek te nemen in Pension Van Loggem, Stadhouderskade 153 Amsterdam (daar hebben zeker 69 personen gewoond). Vanaf 1940 bestond dat Pension Van Loggem, een tehuis voor (Joodse) ouden van dagen en hulpbehoevenden. De familie Van Loggem-Dresden, die het voerde, overleefde de oorlog niet, net zoals veel bewoners van dit tehuis.

Struikelstenen liggen veelal voor andere dan dit adres: onvrijwillig verblijf wordt o.a. daarom aangenomen.

In augustus 1942 is het pension leeggehaald door de duitsers. Vermoedelijk daarna als verzamelpand ingezet en heeft Helene daar in die tijd tijdelijk verbleven, want ze is 24 september 1942 aangekomen in Westerbork. Dat is dus vandaag, 24 september 2026, precies 84 jaar geleden.
“Aus rasisschen Gründen und zwar wegen jüdischer Abstamming … eingeliefert ins Westerbork!” staat er in het dossier.

Op 2 oktober naar Auschwitz vervoerd en 5 oktober daar vermoord (waarschijnlijk direct na aankomst omdat de reis meestal 3 dagen in beslag nam). Ze is maar 62 jaar geworden. 

Helene’s zoon Hans (geb. 29 juni 1905 te Wenen) heeft de oorlog overleefd, mogelijk door onderduik. Hij overleed 19 november 1985 in Amsterdam. 

Kleinzoon Jack Weisselberger, geboren op 21 juni 1951, hij heeft de onthulling voor de struikelsteen van zijn oma verricht.

Loolaan 17

Hier woonde

  • Jeannette Kuijt
  • Geboren 1890
  • Vermoord op 26 maart 1943 in Sobibor

Loolaan 18

Hier woonde

  • Meta Kan-Liebenfeld
    Geboren 1875
    Vermoord op 16 april 1943 in Sobibor
  • Else Moser-Liebenfeld
    Geboren 1874
    Vermoord op 16 april 1943 in Sobibor

Meta Liebenfeld (1875–1943) en haar zus Else Liebenfeld (1876–1943) werden beiden geboren in Bochum, Duitsland.
Meta Kan-Liebenfeld.

Meta trouwde met Ruben Kan. Op 1 mei 1935 kwamen zij met hun zoon Kurt naar Nederland en vestigden zich in Tiel, Weerstraat B 24, waar Meta’s zus Else al woonde.

Meta en Ruben werkten in de Tielse damesmodezaak Kann en gebr. Levy, die al sinds 1902 bestond. Ruben verzorgde de inkoop, de gebroeders Levy de verkoop en Meta was procuratiehoudster. Vermoedelijk was Moritz Levy, echtgenoot van Käte Sussmann, een van de betrokkenen.

De zaak sloot in 1939. Ruben Kan overleed op 4 januari 1941 in Haarlem. Meta woonde daarna enige tijd in Amsterdam en vervolgens in Driebergen aan de Loolaan.

Op 18 maart 1943 werd zij gedwongen naar Amsterdam te verhuizen, naar Biesboschstraat 42. Via Westerbork werd zij in april 1943 naar Sobibor gedeporteerd. Daar werd zij op 16 april 1943 vermoord, 68 jaar oud.

Else was getrouwd met Moritz Moser, met wie zij twee zoons kreeg: Paul en Kurt. Moritz overleed in 1937 in Tiel. Else verhuisde daarna via Haarlem naar Driebergen, waar zij vanaf januari 1941 woonde, onder andere en laatstelijk aan de Loolaan.

Haar zoon Kurt Moser werd in augustus 1941 in Mauthausen vermoord.

Op 28 september 1942 werd Else naar Amsterdam gestuurd en ondergebracht aan de Biesboschstraat 42. Ook zij werd via Westerbork naar Sobibor gedeporteerd en daar op 16 april 1943 vermoord. Zij was 69 jaar oud.

De zussen Meta en Else werden op dezelfde dag in Sobibor vermoord. Hun namen staan vermeld op groepsmonumenten in het Wildbaanpark en in Enspijk. Dat laatste vanwege hun vooroorlogse verblijf en familiebanden in de Tielse/Geldermalsense omgeving.

Loolaan 34

Hier woonde

  • Gerardus Petrus Zegers
  • Geboren 2 september 1924
  • Overleden op 28 april 1945 in Nordhausen

Hij werkte bij een rijwielbedrijf in Zeist. Een liefdevol gezin met ouders, broers en zussen. Oktober 1942 wordt er aangebeld. Hij wordt meegenomen door de Duitsers. Uit verhalen hebben we gehoord dat hij zijn tas nog mocht pakken en afscheid mocht nemen. En daar ging hij, net zoals velen.

Maagdenburg wordt gebombardeerd. De geallieerden kwamen er achter dat er raketten gemaakt werden. Gerard zat een paar weken in Leipzig is daarna overgebracht naar Nordhausen

Mittelbau-Dora was een concentratiekamp bij Nordhausen in Duitsland. Het kamp werd in 1943 opgezet voor de productie van V2-raketten. Een cruciale technologie voor de oorlogsvoering. Duizenden gevangenen moesten onder onmenselijke omstandigheden zwaar werk doen. De gevangenen leden honger en ziekten verspreidden zich snel.

Troepen van de United States Army bevrijdden Nordhausen op 11 april 1945. Bij hun aankomst troffen de Amerikanen onder meer het concentratiekamp Mittelbau-Dora aan. Gerard maakte de bevrijding door de Amerikanen nog mee. Het lijkt erop dat hij nog naar een geallieerde noodhospitaal is gebracht en overleed 17 dagen na de bevrijding aan tuberculose. Hij was al ernstig verzwakt.

Tegenwoordig is er een gedenkplaats ter nagedachtenis aan de slachtoffers. Deze herdenkingen en educatieve initiatieven zijn van vitaal belang om de herinnering aan de gruwelen van de Holocaust levend te houden en toekomstige generaties bewust te maken van de geschiedenis.

De oorlog was afgelopen en de ouders hadden nog niets gehoord van Gerard. Zijn vader schreef een brief op 6 mei 1946 en vraagt inlichtingen. Hij schrijft dat zijn zoon in oktober 1942 gedwongen tewerk is gesteld in Duitsland. Tot juni 1944 in Maagdenburg bij de Junkerfabriek. Daarna een paar weken in Leipzig en daarna in Nordhausen. Begin september 1944 kwam de laatste brief.

Een paar dagen voor de bevrijding is hij nog in Nordhausen gezien door Anton Kennedy. Deze kwam naar Nederland terug. Er waren bombardementen geweest. Diegenen die konden vluchtten alle kanten op. Gerard is niet meer gezien. Zij hopen dat ze kunnen worden geïnformeerd. Ze hadden al jaren niets gehoord en vroegen om zekerheid. Gerard is in een massagraf begraven. 

Zijn ouders schreven in een bidprentje. 'Ook onze jongen viel ten offer aan de verschrikkelijke wereldoorlog. Lange tijd leefden wij in onzekerheid. Totdat in oktober 1948 wij van het Rode Kruis bericht kregen dat hij in de dagen voor de bevrijding was overleden in een ziekenhuis in Nordhausen. Wij verliezen in hem een lieve zoon. Die erg gehecht was aan zijn ouders en het ouderlijk huis. Voor wie het gaan naar Duitsland wel een bijzonder grote offer was. Wij verliezen veel in hem. En wij zullen onze Gerard in dankbare herinneringen blijven gedenken. Geef hem de eeuwige rust.'

Nijendal 13

Hier woonde

  • Albert Theodoor Jan Maria van der Heijden
  • Geboren 1905
  • Gearresteerd op 14 augustus 1944
  • Gefusilleerd op 4 september 1944 in Vught

Hij woonde er met zijn vrouw en zes dochters. Later in de oorlog kwam er een onderduikster bij. Een joods kind met de naam Hetty. Zij overleefde de oorlog.

Albert was textielingenieur. Door dit beroep reisde hij veel. Ook naar het buitenland. Hij had daarvoor een speciale vergunning van de Duitsers. Door zijn reismogelijkheden was hij een ideale koerier voor het verzet. Onder andere voor het overbrengen van films en documenten.

Hij werd op 14 augustus 1944 gearresteerd. Toen de Duitsers er achter kwamen dat hij ook betrokken was bij het verbergen van Joden was zijn lot bezegeld. Hij ging naar concentratiekamp Vught en werd daar korte tijd later gefusilleerd. 

Sparrenlaan 10

Hier woonde

  • Adrianus van Ooijen
  • Geboren 1924
  • Gearresteerd 19 augustus 1944
  • Omgekomen 15 april 1945 in Wöbbelin

Adrianus was slachtoffer van de arbeidsinzet en moest gedwongen in Duitsland werken. Hij zat korte tijd in kamp Amersfoort en ging daarna naar naar kamp Wöbbelin in Duitsland. Dit kamp bestond maar korte tijd. De omstandigheden waren er heel slecht. Adrianus was een van de meer dan 1000 slachtoffers.

Welgelegenlaan 11

Hier ondergedoken

  • Jacob Jongejan verzetsstrijder
  • Geboren 1920
  • Gearresteerd 12 oktober 1943
  • Overleden 16 maart 1945 Meppen-Versen

Van Jacob Jongejan weten we vrij veel. Hij werd geboren in Boskoop en werd onderwijzer en verbleef hier bij de familie Klein Ikkink aan de Welgelegenlaan 11. Jaap hielp de familie van Maanen met illegaal werk. Hij hielp ook bij de ontsnapping van een Joods kind dat hij op het station Utrecht wist te ontfutselen aan een Nederlandse politieagent. Hij was bevriend of verloofd met een dochter van van Maanen.

Hij werd bij van Maanen aan de Meenkselaan gearresteerd op 12 oktober 1943. Mogelijk door verraad. Hij kwam eerst in kamp Vught terecht en bij de opheffing van dat kamp werd hij overgebracht naar Duitsland. Hij overleed op 16 maart 1945 in Meppen-Versen door uitputting en is begraven op het Nederlandse ereveld in Osnabrück.

Welgelegenlaan 29

We staan hier voor het huis dat vóór en tijdens de Tweede Wereldoorlog een kindertehuis was. Dat huis was eigendom van de dames Holst: Lammerdina en Jacoba. De kinderen noemden ze tante Bep en tante To.

Vóór de Tweede Wereldoorlog woonden hier kinderen uit de stad die frisse lucht nodig hadden vanwege astmatische klachten. Toen de Jodenvervolging in Nederland begon, veranderde dat en kwamen hier Joodse kinderen. Dat ging vaak via netwerken en dergelijke. De ouders zaten ergens anders omdat niet altijd een gezin samen kon blijven. De ondergedoken joodse kinderen kregen een andere, nieuwe naam om ze voor niet-joods te laten doorgaan. Hen werd op het hart gedrukt niet over hun verleden te praten. 

Ofschoon dit uiteraard moeilijk was voor ze, hadden ze het hier naar hun zin. Dit huis was namelijk toen het laatste pand vóór het bos begon en er was dus voldoende speelgelegenheid. Ook kwam er iemand om wat les te geven.

Het ging lang goed. Tot er op 15 november 1943 een Duitse legerauto voor de deur stopte. Ze waren waarschijnlijk verraden. De Duitsers geloofden de nieuwe namen van de kinderen niet en ze werden allemaal met de dames Holst in de vrachtwagen gezet. Samen zongen ze tijdens de rit naar Amsterdam de geleerde psalmen als afleiding.

Er was ook een baby van 10 maanden bij van wie we niets weten. We hebben dus ook geen informatie om een Struikelsteen te laten maken. Als het kindje overleden is, want dat weten we ook niet zeker. Toch vinden we het belangrijk bij deze gelegenheid samen hier even kort aan dat baby'tje te denken.

De kinderen gingen naar Amsterdam, van daaruit naar kamp Westerbork. En kort daarna in de trein naar het vernietigingskamp Auschwitz. Een 3-dagenlange treinreis in een veewagon zonder eten, drinken, sanitair of frisse lucht. Het is vast komen te staan dat vijf van de ons bekende 8 kinderen, aldaar vermoord zijn.

De dames Holst werden naar kamp Vught getransporteerd waar Lammerdina overleed tijdens het bunkerdrama. Op 16 januari 1944 werden namelijk na een protestactie in het kamp, zoveel mogelijk vrouwen in één cel bij elkaar opgesloten. Uiteindelijk zaten 74 vrouwen op elkaar geperst op een oppervlakte van 9 m². Er was nauwelijks ventilatie. Na 14 uur wordt de deur eindelijk geopend. Tien vrouwen hebben de nacht niet overleefd, één van hen was Lammerdina Holst. Jacoba Holst overleeft dat wel, maar belandt daarna in de ziekenboeg van kamp Vught. Zomer ‘44 wordt ze vrijgelaten, gebroken door alles wat ze heeft meegemaakt. De beide zussen zijn door Israel geëerd met de Yad Vashèm-onderscheiding voor hulp aan Joden; met Rechtvaardige onder de volkeren, als eretitel.

Wonder boven wonder overleefden drie kinderen het concentratiekamp. Ze hebben allemaal een hoge leeftijd bereikt.

Voor de omgebrachte kinderen en voor de gedode mevrouw Holst onthullen we vandaag deze struikelstenen.

Namen en leeftijden kinderen overledenen kinderhuis Welgelegenlaan 29

  • Rosalia Elisabeth Bloemist, 10 jaar
  • Emanuel de Groot, 8 jaar
  • Herman Rudolf Odewald, 10 jaar
  • Herman Eljakim Vleeschhouwer, 8 jaar
  • Sara Eva Vleeschhouwer, 7 jaar
  • Lammerdina Elisabeth Holst, 56 jaar

Welgelegenlaan 56

Hier woonde

  • Meijer van Kreveld
  • Geboren 1900
  • Gedeporteerd 1942 uit Frankrijk
  • Vermoord 29 augustus 1942 Auschwitz
  • Naatje Elburg
  • Geboren 1909
  • Gedeporteerd uit Frankrijk
  • Vermoord 29 augustus 1942

Meijer van Kreveld werd geboren in Amsterdam in 1900. Zijn beroep was handelsreiziger. Hij trouwde in 1927 met Sara Elburg die woonde in Hilversum. Het echtpaar scheidde in 1940. Hij kreeg daarna een verhouding met de zuster van Sara: Naatje Elburg. Zij was geboren in Hilversum in 1909. Waarschijnlijk waren zij niet getrouwd.

In het begin van de oorlog woonden zij aan de Traaij 257 en later aan de Welgelegenlaan 56.

Op 5 februari 1943 verdwenen ze van dat adres. Ze vluchtten naar het zuiden kennelijk in een poging om vanuit Frankrijk Zwitserland te bereiken.

Dat lukte niet. Ze werden opgepakt Meijer kwam terecht in het Franse concentratiekamp Drancy en werd getransporteerd naar Auschwitz waar hij op 29 augustus werd vermoord. Naatje bracht een tijd door in een Frans ziekenhuis  en werd van daaruit in augustus 1942 afgevoerd naar “ergens in Europa”, waar ze werd vermoord.